VI. МАТЕРИЈАЛНИ ОСТАТОЦИ ОД СРЕДНИОТ ВЕК
VI. 3. ДВИЖЕН АРХЕОЛОШКИ МАТЕРИЈАЛ
1. Предмети от метал и коска:
А. Накит
Б. Амулети
В. Делови от машка опрема
2. Оружjе
3. Орудиjа
4. Монети
5. Керамика
А. Византиска глеѓосана грнчариjа
Б. Други византиски категории
В. Куќна грнчариjа
Г. Градежна керамика
VI. 3.1. Предмети од метал и коска
Во споредба со керамиката која остана кај нас главно непроучена, ситните предмети лиени од бакар или бронза, а поретко од олово и сребро или ковани од железо, или резбарени од коска и рог, претставуваат првокласен археолошки материјал за нас. Како модни новитети или белези на верската, културната, професионалната, сталешката, па и етничката припадност, овие предмети имаат честопати извонредно големо значење. Тие се креирани во поголемите политички и културни центри: во Цариград и Солун, Мала Азија и во друтите делови на Источниот Медитеран, но и на Источниот Балкан или во Италија. Кај нас пристигнале по различни поводи: со воените освојувања и воспоставувањето на соодветната државна управна власт: со трговските врски како модни новитети; со ширењето на христијанството меѓу Балканските Словени; со созревањето на определената културна или етничка самосвест.
Наведените предмети како производи на поголемите културни заедници во рамките на источномедитеранскиот свет, се проучувани на поширок европски план и на соодветно научно рамниште. Тие со сигурност се определени како од културен така и од временски и функционален аспект. Преку нив со сигурност ги определуваме и нашите крепости каде што се најдени. Од тие причини, во каталошкиот приказ на нашите градови (сп. Преглед, гл. VII) на секој локалитет се наведени и наодите од метал, како сигурни репери во датирањето.
А. Накит.
Во 1992 година се појави книгата на Е. Манева за средновековниот накит во Македонија. [12] Во неа се собрани. систематизирани, типолошки и временски определени сите досега познати наоди на накит од 7.—14. век на ова подрачје. Книгата е базирана на исцрпниот каталот на наоди од 100 локалитети во Македонија, меѓу нив и од повеќето градови што ние тука ги обработуваме.
12. Е. Манева и Ј. Ананиев 1993, 265—272, за рокчето од Водоча.
81
Ги истакнуваме овие вредности бидејќи книгава ни послужи како еден од потпорите во датирањето на оние наши крепости во кои се најдени примероци накит од средниот век. Поради истпте вредности нема потреба да ги повторуваме типолошките карактеристики на одделни групи накит и временските рамки во кои тие егзистирале. Сето тоа е кажано во книгата и ние целосно се потпираме врз заклучоците на Е. Манева.
Б. Амулети.
Претставуваат специфична група предмети блиски до накитот, но со поинаква намена. Откриени се во поголем број на нашите укрепени места и само делумно се прикажани во стручните гласила.
Во гратчето Давина кај Чучер близу Скопје е најден еден извонредно редок и значаен амулет, изделкан од парошка на еленски рог. Има форма на тн. рокче, провртено во горниот дел за протнување на врвка и за носење на вратот. Со плитко врежани линии околу, рокчето е поделено во 6 сегменти, а седмиот дел, горниот крај, е изрезбарен во вид на човечка глава со 4 лица, покриена со конусна шапка. Двете лица кои се сочувани, претставуваат возрасни мажи со мустаќи и со куса брада, нагласени со врежани цртички. На ист начин е претставена и косата. [13]
Пред нас е всушност претстава на главното Словенско божество од претхристијанскиот период, Перун-Севид (гледа на сите четири страни). Вакви рокчиња се познати од Преслав (прабугарската престолнина), од Вислица и Волин во Полска, а слични предмети со исти претстави се најдени во Русија, Финска па и во Шведска. Монументални камени споменици со 4 лица се откриени во Збруч и Иванковци во Украина. [14] Рокчето од Преслав е датирано во 10. век. И наодот од Давина потекнува веројатно од тоа време.
По приемот на христијанството во нашите краишта се појавија бројни мали крстови-амулети, кои исто така се носеле на вратот. Биле лиени главно од бронза, но и од олово или пак биле ковани од железо. Најраскошни меѓу нив се крстовите — реликвијари (енколпиони), изработени од два дела. Предната и задната половина се спојуваат на шарнир и оставаат шуплина за ставање реликвија во неа. И двете страни најчесто се украсени со релјефи: распнатиот Христос и на реверсот Богородица Оранта,
13. Овој предмет, досега необјавен, најден е покрај западниот градски ѕид на местото каде што тој прави остар двоен прелом. Ерозијата го разголила тоа место и открила слој со интензивни гореници во кои лежеле бројни исечени парчиња еленски рог и препарирана коска, меѓу нив и ова „рокче”. Во прашање е несомнено мала работилница, допрена однадвор до градскиот ѕид.
14. Н. Чаусидис 1994, 461 и н., Т. 105, 106, 107. Сп. и Е. Манева — Ј. Ананиев 1993, 265—272 (рокче од Водоча).
82
фланкирани со помали фигури на светители. Поефтините производи биле украсени со врежани сцени. Проследени се со грчки текстови. Биле произведувани во главните византиски центри. Во 10. век кога Византија продира во внатрешноста на Балканот во рамките на Црквата, а во 11. век и политички, овие крстови стигнале низ балканските простори до Дунав на север. [15]
Интересно е да истакнеме дека вакви реликвијари кај нас се наоѓани главно во црковните средишта (епархиски и енориски): во Скопје, Битола, Охрид, Струмица; во Прилеп, во Просек, Луковица, Козјак (Канарево) и Лешок кај Тетово. Потекнуваат од 10. и 11. век и несомнено стоеле во врска со повисоките свештенички чинови, разместени во спомнатите црковни средишта.
Поедноставни од претходните се крстовите-приврзоци, лиени од бронза во еден дел или исковани од железна плочка. Некои од нив се украсени на предната страна. Биле носени како амулети, исто така на вратот. Во градот Девол кај Дреново е најден мал оловен крст со остатоци од лиен шев од калапот. Шевот по лиењето не бил отстранет (цизелиран и ретуширан) и укажува дека на тоа место постоела работилница за вакви крстови. Во Стенче кај Тетово и Железнец во Демир Хисар се најдени едноставни крстови исковани од железо, во придружба со други наоди од 13.—14. век.
Нема потреба да докажуваме дека обичајот да се носи крст-амајлија околу вратот бил распространет кај сите словенски (и други христијански) народи низ средниот век, cѐ до денес. Крстовите биле правени во средниот век главно од дрво, поретко резбарени од коска, рог, ќилибар или пак иени од метал и стакло. Поради тоа во археолошките контексти од средниот век и не се сочувани во поголем број (сп. сл. 24, 60, 66, 80, 105, 108, 113, 153, 164).
* * *
Следните редови ќе ги посветиме на група амулети најдени на нашите градишта, кои укажуваат на определена сталешка припадност на нивните некогашни сопственици. Од тврдините Прилеп и Чемрен (с. Зовиќ) потекнуваат бронзени амулети речиси идентични меѓу себе. Изработени се на многу ниско уметничко и техничко ниво. Потекнуваат од азиските степски пространства. Претставуваат глава на митски херос (или шаман) поставена на
15. Г. Вујовиќ-Марјановиќ 1977, бр. 10, 16, 34, 39, 44, 47 (од Струмица, Чепигово, Прилеп и Лешок), што се чуваат во Народниот музеј во Белград; 10.—12. век.
83
коњ во трк (сл. 6). [16] Излиени се од бронза во вид на масивна плочка, делумно ажурирана, со ушка на горниот крај. Прабугарите ги донеле од Азија во Долно Подунавје, а со ширењето на државата на Борис и Симеон, тие стигнале и во нашите краишта. Не е јасно дали некогашните сопственици на овие амулети во тврдините Прилеп и Чемрен ги носеле како воено (офицерско) обележје, или тоа биле култни-магиски амајлии на шамани. Датираат од доцниот 9. или 10. век.
Од крајпатната тврдина во Јегуновце кај Тетово што го демнела влезот во Дервенската клисура и главниот пат од Полозите кон Скопје, потекнува бронзен амулет-печат (жиг). Двете идентични страни на печатот се лиени одделно и со шарнир се поврзани со третиот дел — носачот. Носачот има ушка на горниот крај низ која била протната врвката за носење околу вратот. На внатрешните, рамни страни на печатот угравирана е претстава — фантастично животно од азиска митологија (сл. 6).
Досега се познати неколку вакви амулети-печати од подрачјето на државата на Симеон и Самуил. Според првиот ваков наод од прабугарската престолнина Преслав, одбележани се во стручната литература како Преславски тип. [17] Ги носеле несомнено повисоките управни функционери и со нив втиснувале печат (или жиг) на определени документи и пратки.
Од Девол-град кај Дреново потекнува бронзен полутопчест амулет со алка на горниот крај за протнување врвка. Предната страна му е рамна и на неа е претставено фантастично животно од азиската митологија. Задната страна е сферно испакната и на неа во плиток релјеф е претставен лик на некој митски херос или тотем, стилизиран како маска (сл. 6). Тоа е тн. Кефал. [18] Потекнува од исто време како и претходните (доцниот 9. или 10. век, а бил носен како сталешки белег, очигледно на некој локален функционер.
В. Делови од машка опрема.
Тука ќе допреме неколку специфични предмети изработени, исто така, од бронза, а кои, слично на претхиодните амулети укажуваат на некоја посебна функција или сталешка припадност на нивните сопственици. Од крајпатната стража кај Арангел близу Кичево што го надгледувала патот и планинскиот премин од Кичевијата кон Полозите, потекнува мала бронзена апликација со угравиран лик на тигар или лавица (сл. 6). Ликот е претставен ан фас, стилизирано, но извонредно прецизно и впечатливо. Спаѓа во група-
16. Љ. Џидрова 1989, 247—257.
17. В. Залескаја 1980, 48—51; — Р. Рашев 1988, 57—61.
18. Ј. Waldbaum 1983, 136, pl. 51.
84
та протобугарски срцолики аплики од 9. (и 10.) век. [19] Нашиот наод претставува несомнено една тамга, сталешки белег на определен владеачки клан.
Од градот Чрешче (Црешка) на Долна Брегалница потекнува тн. јазиче за завршетокот на појасен ремен. Излиен е од бронза, со траги од посребрување на горната страна. Висел на крајот од ременот за кој бил закован со три бакарни клинци. Горната страна има релјефен украс (стилизирани кринови; сл. 175).
Ваквите украсни јазичиња биле составен дел на аварските парадни (сталешки) појаси во Панонија во 6.—8. век. Техничките и стилските особености на наодот од Црешка се блиски со оние од II Каганат, т.е. од завршната фаза на II аварски бран и од времето по нивниот воен слом околу 800 година. Овие украси ги прифатиле соседките словенски болјари во раниот 9. век. [20] Токму по сломот на Аварскиот каганат Словените од матичното јадро северно од Панонија можеле пак слободно да комуницираат со Словените населени порано на Балканот. Тоа е време на големиот прилив на словенско население во балканските простори во 9. век, потврден со бројни археолошки наоди кај нас. По ова тргнала и мисијата на Кирил и Методиј од Македонија во обратна насока, кон Моравското кнежевство на север.
Од гореспомнатиот Девол-град кај Дреново потекнува и бронзената тока за појасен ремен. Бравата има специфична форма и поврзана е преку зглоб со плочката-носачот. Таа е релјефно украсена со сцена на лав-грифон кој убива друго животно под себе (кошута; сл. 6). По потекло од азиската митологија, одржана во Персија низ раното средновековие, оваа паганска (нехристијанска) сцена успеала да се инфилтрира во византиското уметничко занаетчиство и оттаму да ја прифатат Словените како белег на соодветен воен (офицерски) или управен ранг. Во балканските простори вакви токи се појавиле главно во 10. век во врска со ширењето на државите на Симеон и Самуил. Стигнале до Коринт на југ. [21]
Во низа наши тврдини најдени се и обични токи за појасни ремени, ковани главно од железо и со упростена форма. По тоа јасно се разликуват од разновидните доцноантички токи, уметнички обликувани од бронза или сребро и покриени со украси и симболични детали; тие биле носени главно како обележје на сталешката. професионалната или етничката припадност. Нашите токи имаат најчесто овална или четвртеста алка, поретко кружна.
19. Спореди Л. Дончева-Петкова 1986, 165—168, сл. 4. Една аплика сосем блиска до нашата, од 10. век, најдена е во Силистра-Дрстр, објавена само во Каталогот на музејот во Силистра.
20. Д. Мркобрад 1980, 78—79, Т. 106.3, 10 и Т. 112, 2, 6, 10.
21. З. Вински 1974, 57—81, Т. II, 10, 11.
85
Плочката-носач, доколку постои, има упростена правоаголна форма; искована е од железен или бакарен лим и со 2-3 нитни се прицврстува за ременот. Овие упростени средновековни токи не дозволуваат типолошко или временско класифицирање.
VI. 3.2. Оружје
И оваа група предмети била изработувана главно од метал, но ја издвоивме од претходните метални производи поради специфичната намена. Веќе спомнавме еден податок кај Теофилакт Симоката за Подунавските Словени на преминот од 6. во 7. век. Тоа е случката со заробените Словени кои на себе немале никакво оружје од железо, и нивна изјава дека и дома не го користат овој метал. Археолошки гледано, оружјето во тие векови сеуште било правено на предисториски начин: од дрво, кожа, рог или коска, а деловите од воената опрема и облеката исто така.
Гробовите на Словените-мажи од 8.-9. век што се откопани на Пелопонез (во Олимпија, Патрас, Тиринт итн.) не содржат остатоци од метално оружје. Тие биле кремирани и во урните се наоѓани (покрај изгорените коски) по некое железно ноже и железно огнило како белег на статусот на умрениот. Ножињата се мали и служеле за секојдневна употреба. Тоа не се големи бојни ножеви или ками, познати од кај другите народи од тоа време.
Дури во одминатиот и доцниот среден век биле масовно произведувани и кај нас поголеми ножови, што можеле да се користат и за куќни и за воени потреби (сп. сл. 10).
Меѓу магиските (култните) релјефни плочки од Велестино во Тесалија (8.—9.
Сл. 10. Група врвови од стрели и ножови од Просек, 12.—14. век
86
век), поврзани со племето Велегезити (Берзити), привлекува внимание една плочка со претстава на брадест маж вооружен со секира и со мал кружен штит (сл. 3). Секирите биле ковани од железо и користени во секое домаќинство за секојдневна употреба. Меѓутоа секој селанец - воин ја носел од дома и својата секира во војната. Племенската аристократија можела да си дозволи луксуз и да поседува боеви секири кои се потесни и полесни од оние за цепење дрва. Овие секири биле користени и од другите народи од тоа време и досега не е изработена јасна типологија, поврзана со нивната етничка и временска припадност. [22]
На подрачјето на Република Македонија најдени се неколку боеви секири од ран тип (9.—12. век): во Просек, Стрежево, Прилеп, Белица кај Брод, Вратиславци кај Делчево (сл. 11, 15). Оваа форма води потекло од времето на Преселбите на народите.
Копјето како стандардно оружје на обичните воини одвај да ни е познато од нашите градишта. Копјето со долга рачка, пред cѐ e оружје на коњаниците. Така биле вооружени и номадските Прабугари, претставени на повеќе цртежи што се врежани во камен во тие векови. Но, кога Словените - пешаци станале главна борбена сила во бугарската армија, основното оружје станало лакот и стрелата. Византиските елитни единици и натаму биле вооружени главно со копја (сп. сл. 9). Тоа категорично е кажано за познатата битка кај Ихтиман во 986 г. каде што Самуил извојувал сјајна победа над Василиј II:
Сл. 11. Боева секира од Вратиславци, кај Делчево, 10.—12. век
„Стрелите на Скитите (Словените) ги победија копјата на Евзоните (Ромеите)”.
22. Секирите како оружје биле особено често користени кај Источните Словени во средината и на крајот од средниот век — сп. А. Н. Кирпичников 1966. III. — Г. Шкриваниќ 1955, наведува бројни наоди од доцниот среден век во Босна и Србија, користени главно како противоклопно оружје. Во турскиот период секирата ќе биде заменета со наџакот.
87
Во нашите градишта наместа се најдени парчиња искршени врвови од копја. Тие не пружаат потребни елементи за нивно сигурно временско и типолошко вреднување. Во Просек, во големата тврдина на Стрезов Град (с. Человец) најдовме еден голем и масивен врв, мајсторски моделиран и со полирана површина која носи траги од германско црно бронирање (челичење). На тулецот се додадени две долги железни ребра, стегнати со навиткани железни обрачи. Ребрата имаат подвиткани краишта; долните се подвиткани навнатре и биле забиени во дрвената рачка, за поголема цврстина на целото копје. Горните краишта се подвиткани надвор, како браници за длабочината на убодот. Со тоа копјето се доближува до постарата форма на копјата „со крилца”, омилена кај германските народи во Западна Европа во 8.—11. век, па и подоцна. [23] Копјето од Просек очигледно го донел некој германски наемник, во 13.—14. век (сл. 12). Веќе спомнавме дека основното вооружување на словенските народи на Балканот низ целиот среден век биле лакот и стрелите. Врвови за стрели исковани од железо најдовме во речиси секоја тврдина. Врвовите имаат различни форми: сечилото им е листесто — овално или ромбично, триаголно, со тенок или масивен пресек, понекогаш со подолжно ребро по средината од двете страни. Долу завршуваат обично со шилец (трн) кој се забивал во трската (носачот); поретко врвовите имаат цилиндричен тулец за наденување на трската. Овие врвови ги прикажавме во голем број меѓу наодите од нашите градишта (сл. 10 и Преглед, гл. VII).
Сл. 12. Врв од тешко германско копје со додатоци, Просек; 13.—14. век. Стрезов
град, Человец, Демир Капија
Не се сомневаме дека најголемиот дел од пронајдените врвови од стрели потекнуваат од средниот век. Но, исти вакви форми се појавуваат и во античко време. А најголемиот број наши средновековни тврдини биле
23. За вакви наоди на Балканот сп. З. Вински 1977/78, 143—208.
88
подигнати врз антички остатоци. Затоа мораме со голема претпазливост да зборуваме за тие наоди како за средновековни.
Во таа смисла направивме обиди да се изнајдат формите кои не биле користени во античко време. Таква е формата на противоклопната стрела, пронајдена во речиси сите наши средновековни крепости, во контекстот со остатоците од 11.—14. век. Во античко време не ги произведувале. [24] Врвот е кован масивно, во форма на издолжена четиристрана пирамида и со тенок трн за набивање во трската. Должината и витоста му варираат. Тие врвови требало да ги пробијат непријателските панцир-кошули протнувајќи се низ алчињата или пробивајќи ги ламелите.
Следниот елемент карактеристичен за средновековните врвови за стрели е задебелувањето на преминот од листот кон трнот. Со него врвот поубаво е зацврстуван на трската, а при продирот во непријателското тело овозможувал стрелата подлабоко да навлезе. И двете форми ги зедовме како сигурни елементи за датирање на низа тврдини од средниот век.
Стрелите биле смртоносно оружје бидејќи често ги премачкувале со отров, така што и мало ранување со нив носело неизбежна смрт. Сочувани се бројни записи дека словенските народи за правење отров го користеле главно растението јадиче, налеп (Aconitum napellus). Распространето е низ Средна Европа, а било користено од Чесите на север до балканските народи на југ. Јадичето расне и низ цела Македонија. Од неговите лисја и коренот бил цеден отров. [25]
По прв пат слушаме за Подунавските Словени од крајот на 6. век дека користеле вакви отровни стрели. Балканските Словени од Поморавјето користеле вакви стрели против Крстоносците од Запад кои тука поминале во 1172 и повторно во 1189 година. Византискиот цар Јован Комнин умрел од отровна стрела од невнимание, при лов на диви свињи. а царот Јован Кантакузен случајно избегал од смртта од ваква стрела кај градот Верија (Бер) во Македонија. Во 1559 г. е забележано дека населението околу Бар во
24. Во западната литература им се посветува голеио внимание и на овие врвови. За германските наоди од 3.—5. век сп. W. Böhme 1974, 110—111, Taf. 27, 67, 71, 77, 91, 111, 132, 137, 143. За хунските форми: Ј. Kalmar 1945, 283—294.
За доцноантнчките наоди несомнено најегзактно и систематски сеопфатно е обработена укрепената населба кај Садовец во Северна Бугарија, истражувана од бугарските, австриските и германските археолози (И. Велков, Г. Берсу, Р. Егер. Ј. Вернер) — сп. Ѕ. Uenze 1992, Taf. 40, Nr. 45—54, Taf. 41, Nr. 1—47. Средновековните форми на подрачјето на Византиската империја и соседните земји не се класифицирани. Одделни наоди што со сигурност се датирани во 9.—11. век, а кои типолошки и ние ги издвојуваме во оваа студија, прикажани се во бројни извештаи —сп. Ј. Waldbaum 1983, 37, Pl. 4 (Сардес); исто и Ж. Важарова 1966, 21—31, сл. 3 в. (Парван) и др.
25. За ова кај К. Јиречек II, 1952, 108.
89
Црна Гора cи уште ги премачкувале стрелите со ваков отров.
За да се заштитат од стрелите, елитните единици, феудалците и коњаниците носеле оклопи. Забележано е дека царот Василиј II во 1017 г. во Пелагонија ја разбил војската на Јован Владислав и му заробил 200 оклопници. Во 1083 г. норманските оклопници на јуриш ги зазеле градовите Пелагонија (Битола), Костур (Касториа) и Трикала. [26] Јасно е дека оклоп можел да поседува само богат воин — феудалец или наемник — рицер. Тие, главно, јавале на коњ; оклопите биле прилагодени за јавање. Тоа биле долги кожни кошули на кои биле пришиени неколку стотини метални плочки (ламели), сложени како рибини крлушки за да може воинот да се движи. Рацете биле заштитени над и под лактите со долги метални плочки, поврзани со шарнир околу мишката или глуждот. Потколениците биле заштитени со одделни штитници. Таков бил и оклопот на византискиот цар Василиј II (сл. 9) и на другите цареви и велможи, а вакви оклопи се претставени и на воините - светители насликани во нашите цркви од 12.—14. век (Г. Нерези, Охрид, Лесново и др.).
Сл. 13. Германски меч од марката „волчјак”, Пасау во Баварска. Најден во Кочанско; доцен 14. век (по Т. Костадиновски)
Поретко е претставен друг вид панцир-кошули, плетени од железни алчиња или од свиткана челична жица. Во доцниот среден век на глас биле оружарите од Венеција, но и од Дубровник. Од нив владетелите и феудалците од Србија и Босна купувале оружје, а тука се забележани и делови од оклопи: околувратници и ракавици плетени од алчиња, потоа штитници за раце и за нозе, шлемови и др. [27]
На крајот ќе го спомнеме и најелитното средновековно оружје, мечот. На нашето подрачје најден е засега само еден
26. Византиски извори III, 1966, 382.
27. К. Јиречек II, 1952, 108—109.
90
меч, кој според жигот на расотилницата бил произведен во јужногерманскиот град Пасау на Дунав, во доцниот 14. век. [28] Во Кочанскиот крај доспеал или по пат на трговија или поверојатно го донел некој наемник со себе (сл. 13).
Во повеќето наши средновековни цркви од 12.—14. век живописани се светители и воини, вооружени како елита покрај другото и со меч. Тие се претставени како прави мечови со две острици од Западна Европа како и повиени мечови со една острица (претходници на сабјите) од ориентално потекло. Ова е, секако, одраз на различната етничка структура на воините - платеници како во Византија така и во Србија. Најмногу податоци се запазени за српската војска од доцниот 13. и 14. век и бидејќи и во тоа време нашите краишта биле завладеани од нив, посочуваме на трите категории војници:
1— Благородништво со придружба. Тоа биле главно коњаници - пронијари, од кои секој бил обврзан да поведе во борба и придружби од 10 коњаници - слуги.
2— Вооружени селани и сточари служеле како лесна пешадија - стрелци.
3— Странски наемници, платени од касата на владетелот, ги претставувале најелитните единици во државата. Забележани се ритерите од Запад: од Германија, Австрија. Швајцарија, Шпанија, Италија. Потоа Ориенталците: Кумани, Турци Селџуци и по нив Османлии, Туркопули (Турци христијани); јужноруски Татари; кавкаски христијани Алани и Јаси (денешни Осети). [29]
Сл. 14. Мамуза ( осшрога ) од Оризари, Кочани, гроб 12; ран 13. век (по Д. Митревски)
Како белег на коњаниците-рицери и на феудалците биле тешките кожни чизми со мамузи („остроги”). Мамузите се најдени на повеќе места кај нас: во Девол (Дреново), Прилеп, Морихово (Манастир), Оризари кај Кочани (сл. 14) итн. Сите наоди се од постар тип, со недвижен шилец одзади; од постар 13. век и наваму наместо ваков шилец се монтирале подвижни наз-
28. Т. Костадиновски 1995, 227—230, сл. 1, 2, најден во Брегалница кај Кочани.
29. К. Јиречек II, 1952, 105—106.
91
абени тркалца („ѕвезди”), кои се во употреба и денес. Прикажаните мамузи од Оризари имаат благо извиен профил и упатуваат на преминот од 12. во 13. век. [30]
Во коњска опрема спаѓаат и узенгиите, што висат од двете страни на седлото и во кои коњаникот се потпира со стапалата. Тие се за нас,исто така, непосреден материјален доказ за постоењето на коњаниците во некое место.
Сл. 15. Групен наод (остава) од Стрежево, Битола, избор: дизгини, узенгии и секири; 10.—11. век (по Т. Јанакиевски)
30. За типологијата и хронологијата на ваквите мамузи исцрпно кај R. Koch 1982, 80, Abb. 19.
92
Во тврдината Габаларион (Габалавци-Стрежево кај Битола) ископана е група предмети од железо, скриени под земја веднаш по нивната изработка. Во оставата (сл. 15) имало и 18 узенгии со форма, карактеристична за византиско-номадскиот тип, употребуван во раното средновековие во Византија како и во соседните варварски земји (кај Аварите, Бугарите и др.). [31]
Во истата остава се најдени и 2 коњски узди (за дизгини), датирани во исто време. Делови од узди се најдени и во гратчето Давина кај Чучер близу Скопје, во Јегуновце, Луковица, Просек (Демир Капија), Прилеп и тн., што укажува на присутноста на коњаниците во овие тврдини.
VI. 3.3. Орудија
Во низа наши тврдини се откриени разни орудија, ковани, главно, од железо. Тоа се претежно земјоделски алатки што биле ковани во работилниците во тие тврдини, но има и алатки наменети за различни занаети — дрводелски, камено-клесарски, кожарски, кројачки и др. Овие предмети имале чисто утилитарен карактер и не подлегнувале на модата, затоа формите не име се менувале и за нас тие немаат типолошка вредност. Затоа нема да ги коментираме. Нивната форма не е карактеристична само за средниот век.
Сл. 16. Група железни алатки од Просек (варошот), 12.—14. век (по Н.Чаусидис).
Меѓу алатките ќе спомнеме само едно мало длето или зумба која, сепак, има големо значење за нас. Овој предмет не е познат во античко време туку само во средниот век. Откриен е на голем број наши градишта. Поради тоа го
31. Т. Јанакиевски 1980, 103 109, претпоставува дека се тоа аварски узенгии од 7. век. Го истакнувам ицслењето на Ј. Вернер. водечкиот светски авторитет по овие прашања, дека потекнуваат од 10—11. век. Нивната продукција во тврдината во Стрежево се совпаѓа со обновата на рударството во тој регион во 11—12. век.
93
користевме како еден од доказите за средновековниот карактер на тие локалитети. Најдени се во Лешок, Ораше и Јегуновце кај Тетово, Матка и Давина кај Скопје, Градиште и Канарево кај Куманово, Луковица и Чрешче (Црешка) на Брегалница, во Просек, Прилеп, Железнец итн. (сп. сл. 16).
Овие длета имале дрвени рачки, набиени во манжетата на горниот крај. Трите запчиња на долната страна имале очигледно задача, со помош на притисок или удар, да се забијат во помека материја (кожа, дрво, глина?) и да остават рамномерни траги (убоди-дупчиња, браздички или паралелни жлебови). Не знаеме cѐ уште што то